سواد اطلاعاتی و آموزش : فناوری اطلاعات

فاطمه شعبانی

سمیه فاطمی زاده

چكيده

     در عصر حاضر توجه به سواد اطلاعاتي و مهارت هاي اطلاع يابي امري اجتناب ناپذير است. امروزه نقش كتابخانه ها و مراكز آموزشی نظیر مدارس، به عنوان يكي از زيرساخت هاي اساسی جامعه اطلاعاتي و سيستم خودآموزي سواد اطلاعاتي پررنگ تر از پیش نمود یافته و دستيابي به جامعه اطلاعاتي فعال و موثر ، بدون توجه به كتابخانه ها و سایر مراكز آموزشی عملاً میسر نخواهد بود. مطالعه نيازهاي اطلاعاتي كاربران كه محور فعاليت طراحان نظام اطلاع‌رساني و كتابداران تجربي است، تركيبي از نظريه‌ها و مفاهيم در ارتباط با افرادي است كه نيازمند اطلاعات هستند، اطلاعاتی كه هرروز در قالب و محملی نوین ظهور یافته و دستیابی مراجعان را بیش از پیش مشكل می سازد. در همین راستا پیچیدگی روزافزون تکنولوژی بشری و در نتیجه افزایش گنجایش و ظرفیت تکنولوژی های اطلاعاتی در هزاره سوم ، علم كتابداری و اطلاع رسانی را روز به روز تخصص مدارتر می سازد. از سویی دیگر با پیچیده تر شدن اهداف ومقاصد سازمانها ، تکنولوژی های اطلاعاتی نیز کاربرد گسترده تری می‌یابند. در این پژوهش كه به شیوه كیفی انجام شده است تغییر و همگرایی آموزش كاربران توسط كتابداران و سایر مراكز آموزشی در هزاره سوم با تكنولوژی های نوین روز، مورد بررسی قرار گرفته است.

كلیدواژه :‌ سواد اطلاعات،‌ كتابداری، كتابخانه ها، همگرایی فناوری اطلاعات

مقدمه

     بسیاری از اندیشمندان و صاحب نظران علوم اجتماعی بر این باورند که ترکیب و همگرایی فناوریهای نوین ارتباطی و تجدید ساختار و نظام سرمایه داری در دهه های اخیر مرحله تازه ای در جوامع بشری ایجاد کرده است، مرحله ای که به جامعه اطلاعاتی توصیف و تبیین شده است. ورود به جامعه اطلاعاتی مانند گذر از جامعه کشاورزی به صنعتی تمامی جنبه های حیات بشری را تحت تاثیر خود قرار داده و عرصه های سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی را با بسیاری از فرصت ها و تهدید ها مواجه ساخته است. در جامعه اطلاعاتی چنان كه پیداست اطلاعات دارای ارزش بسیاری است تا جائیکه این عصررا به عصر اطلاعات و در نهایت جامعه اطلاعاتی نامگذاری کرده اند. بی تردید پایه و اساس جامعه اطلاعاتی رشد و توسعه فناوری و تکنولوژیهای نوین ارتباطی است که در راس آن اینترنت قرار دارد در واقع اینترنت و تکنولوژیهای نوین ارتباطی فاصله زمانی و مکانی را تا حد بسیار زیادی برداشته اند (اینترنت و جامعه اطلاعاتی، 1385). توسعه روز افزون و سریع فن آوری های اطلاعاتی در کتابخانه ها، فرایند اطلاع رسانی را با تغییرات شگرفی مواجه کرده است. بنابراین حرفه کتابداری و سایر مشاغلی كه در ارتباطی تنگاتنگ با آموزش و تأمین سواد اطلاعاتی افراد می باشند نیازمند تغییراتی در جهت همگرایی با فناوری های نوین می باشند. کتابداران در حالی که خدمات سنتی اطلاع رسانی را ارائه می دهند، ناگزیر باید به دنبال توسعه مجموعه ای از مهارتهای جدید بوده تا نقش ها و وظایف تازه ای را در خود پرورش دهند در غیر اینصورت هرگز پاسخگوی نیاز اطلاعاتی كاربران نخواهند بود. آنچه مسلم است این است كه كتابداران در ابتدا خود باید به مهارت های سواد اطلاعاتی مجهز باشند تا در گام های بعدی بتوانند دست به آموزش كاربران زنند.

تعاریف :

         سواد برخلاف تعریف ساده آن، تنها به معنای توانایی خواندن و نوشتن نیست، بلکه مفهومی فراتر و هدفهایی والاتر از آن دارد. مهارتی اساسی برای توانمند سازی انسان در رشد عقل،منطق،تفکر نظام مند و پژوهش. در واقع سواد پیش نیاز اصلی برای رشد فکری و توانایی انجام پژوهش است. بدون داشتن سواد نمی توان به منابع دانش بشری دست یافت و از آنها برای تولید دانش نو بهره گرفت. پیشرفت تمدن بشری را وابسته به سواد و توسعه آن در توده های سطوح پایین جامعه می داند. هر فعالیت پژوهشی که متکی بر تفکر نظام مند و مبتنی بر روش علمی است نیازمند داشتن سواد به مفهوم بسیط آن می باشد. (فتاحی، 1383)

     جهان،درحال گذر از جامعه صنعتی به سوی جامعه اطلاعاتی است. این عامل سبب شده شکل و سطح سواد و اطلاعات از حالت   قبلی خود تغییر کند. در نتیجه همه افراد از همه نسلها نیاز به بازآموزی و سوادآموزی از نوع جدید در جامعه اطلاعاتی دارند. در جامعه اطلاعاتی امروز کسی که خواندن و نوشتن می داند و حتی فراتر از آن تحصیلات عالی هم دارد، اما نحوه استفاده از اینترنت را به عنوان مثال نمی داند، باسواد تلقی نمی شود (خوانده نمی شود). همین امر تغییر بنیادین در نظام های آموزشی زمان حاضر را می طلبد. (احمدیان راد، 1386).

     در حقیقت، سواد اطلاعاتی یک مهارت است، مهارتی که فرد را قادر می سازد نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، اطلاعات مرتبط با آن را بیابد و به نحوی موثری به کار گیرد. سه وجه تشخیص، یافتن و استفاده موثر از اطلاعات وجوه غالب تمامی تعاریف ارائه شده برای سواد اطلاعاتی هستند. در واقع اگر چه دسترسی مستقیم و بدون واسطه کاربران به منابع اطلاعاتی افزایش یافته ولی افزایش دسترسی به معنای رسیدن به اطلاعات سودمند و مرتبط نیست و استفاده از آن لازمه برخورداری از سواد اطلاعاتی است.

تاریخچه

     تعبير سواد اطلاعاتي را نخستين بار پل ژوكروفسكي[3] به‌كار برد. وي در طرح پيشنهادي خود به كميسيون ملی علوم كتابداري و اطلاع‌رساني (ان.سي.ال.آي.اس.)[4]  ايالات متحده در 1974، به تبيين اهداف دستيابي به سواد اطلاعاتي پرداخت. او كسي را داراي سواد اطلاعاتي مي‌داند كه براي استفاده از منابع اطلاعاتي آموزش ديده باشد و بتواند با استفاده از اطلاعات مسائل خود را حل كند

     لي بورچينال[5]  در 1976 سواد اطلاعاتي را مهارتِ يافتن و استفاده از اطلاعات براي حل مشكلات و تصميم‌گيري مؤثر و كارآمد دانست. در تعريف بورچينال، سواد اطلاعاتي به سه مهارت مربوط شده است: يافتن، حل مشكلات، و تصميم‌گيري. وي نيز همچون ژوكروفسكي بر مهارت حل مسئله تأكيد كرده است

رابرت تيلر در 1979، سواد اطلاعاتي را توانايي حل مشكلات با استفاده از منابع اطلاعاتي دانست. از نظر او شناخت منابع و محل آنها براي پاسخ به سؤال، اصل اساسي سواد اطلاعاتي است.

     در دهه 1980 عنصر فناوري نيز وارد تعريف سواد اطلاعاتي شد. انجمن صنعت اطلاعات[6]  در 1952 اعلام كرد سواد اطلاعاتي دانشي است كه به فرد كمك مي‌كند تا بداند چگونه و كجا براي رسيدن به منابع دانش از فناوري اطلاعاتي استفاده كند. در همين دهه، ويليام دمو تحت تأثير نوآوري‌هاي فناوري در پردازش، ذخيره‌سازي، بازيابي، و انتقال اطلاعات تعريف جديدي از سواد اطلاعاتي ارائه كرد: سواد اطلاعاتي مهارت و دانش دسترسي مؤثر به اطلاعات و ارزيابي آن هنگام نياز است. به نظر او سواد اطلاعاتي با شيوه تفكر رابطه مستقيمي دارد. پشتكار، توجه به جزئيات، و دقت در پذيرش عقايد منتشر شده صفاتي هستند كه به پرورش اين مهارت كمك مي‌كنند.

     در تعاريف ديگري كه در دهه 1980 ارائه شد، سواد اطلاعاتي به‌عنوان سواد در جامعه اطلاعاتي مورد توجه قرار گرفت. براي مثال كارول كولتاو[7]  در 1987 گفت: سواد اطلاعاتي و سواد كاركردي (توانايي خواندن و استفاده از اطلاعات در زندگي روزمره، تشخيص نياز اطلاعاتي، جست‌وجوي اطلاعات براي تصميم‌گيري آگاهانه) بسيار به يكديگر نزديكند. لازمه سواد اطلاعاتي، توانايي كنترل اطلاعات توليد شده توسط رايانه‌ها و رسانه‌هاي ارتباط جمعي است. تحولات اجتماعي و فناورانه نيازمند مهارت و دانش جديد است.

     جان اولسن و بيل كونز معتقدند سواد اطلاعاتي درك نقش و قدرت اطلاعات، توانايي يافتن، استخراج، و استفاده از اطلاعات در تصميم‌گيري‌ها توسط فرد است. همچنين توانايي توليد و دستكاري اطلاعات با استفاده از فرايندهاي الكترونيكي، مهارت‌هايي هستند كه جزء مهارت‌هاي سواد اطلاعاتي محسوب مي‌شوند. به‌طور خلاصه، "سواد اطلاعاتي گسترش مفهوم سواد سنتي در پاسخ به جامعه‌اي است كه ما در آن زندگي مي‌كنيم".

     در نيمه دوم دهه هشتاد ميلادي، كتابداران كتابخانه‌هاي دانشگاهي از اصطلاح سواد اطلاعاتي به‌جاي سواد كتابخانه‌اي[8] استفاده كردند و برنامه‌هاي آموزش استفاده‌كنندگان از كتابخانه‌ها كم‌كم جاي خود را به برنامه‌هاي ارتقاي سواد اطلاعاتي داد.

     در پايان دهه 1980، نقش مهارت‌هاي كتابخانه‌اي در آموزش تفكر نقاد وارد برنامه‌هاي آموزش استفاده‌كنندگان شد. در پايان اين دهه دو كتاب درباره نقش كتابخانه در آموزش مهارت‌هاي سواد اطلاعاتي منتشر شد. كتاب اول، نوشته پاتريشيا بريويك و اي. گوردون جي[9] ، بر نقش كتابخانه‌ها در پيشرفت آموزش عالي تأكيد داشت؛ و كتاب دوم گزارش انجمن كتابداران امريكا بود. هر دو كتاب، سواد اطلاعاتي را موضوعي مرتبط به حرفه كتابداري در آموزش و پرورش تلقي كردند. گزارش انجمن كتابداران امريكا، اهميت دستيابي به سطح عالي سواد اطلاعاتي در جامعه را مورد تأكيد قرار داده است و مهارت يادگيري با اتكا بر منابع اطلاعاتي را ضروري مي‌داند. (حری، 1385)

سواد اطلاعاتی: یادگیری مستمر

     انجمن مدارس کتابخانه استرالیا معتقد است سواد اطلاعاتی مترادف با "دانستن چگونگی یادگیری" است. همچنین، انجمن کتابخانه های ایالات آمریکا سواد اطلاعاتی را مجموعه ای ازتوانمندی های شخصی افراد می داند که این امکان را به آنها می دهد تا به جستجوگرانی مستقل از متخصص تبدیل شوند. بنابراین سواد اطلاعاتی را می توان عنوان زیر مجموعه ای از یادگیری مستقل، که به نوبه خود زیر مجموعه ای از یادگیری مادام العمر می باشد تبدیل کند.(شکل1).

شکل1. ارتباط سواد اطلاعاتی با یادگیری مستمر ( Bundy, 2004)

با در نظر گرفتن شکل فوق، برخی مشخصات یادگیرنده مستمر عبارت است از:

•  آگاهی از منابع موجود در حداقل یک رشته تحصیلی
•  توانایی بیان کردن (تنظیم کردن) پرسش های مورد نظر جهت جستجو در حداقل یک رشته تحصیلی
•  توانایی مکان یابی،ارزیابی ومدیریت اطلاعات در طیف وسیعی از اطلاعات
•  قابلیت بازیابی اطلاعات استفاده شده در انواع رسانه ها
•  توانایی رمزگشایی اطلاعات در شکل های مختلف : متون مکتوب، آمار، نمودار و جداول
•  ارزیابی انتقادی اطلاعات

در حقیقت، سواد اطلاعاتی وجه مشترک همه رشته ها و قابل استفاده در تمام محیط های یادگیری، و در همه سطوح آموزشی می باشد که افراد را قادر می سازد به تعامل انتقادی با محتوا و گسترش  تحقیقاتی که بیشتر با مدیریت خود افراد، و کنترل فزاینده ای بر یادگیری خود دارند ( Bundy, 2004).

سواد اطلاعاتی و فناوری اطلاعات

     سواد اطلاعاتی با مهارت های فناوری اطلاعات مرتبط است. اما در مورد افراد، نظام آموزشی و جامعه دارای مفاهیم ضمنی گسترده تری است. مهارت ای فناوری اطلاعات فرد را قادر می سازد تا رایانه ها، پایگاه های اطلاعاتی، نرم افزارهای کاربردی و دیگر فناوری ها را برای دسترسی به اهداف مرتبط با کار و اهداف دانشگاهی به کار برد. افراد با سواد اطلاعاتی ناگزیرند برخی از مهارت های فناوری را در خود ایجاد کنند و توسعه دهند. زمانی که سواد اطلاعاتی به طور قابل ملاحظه ای با مهارت های فناوری اطلاعات همپوشانی دارد، حوزه مجزا و وسیع تری از قابلیت ها را در بر می گیرد. مهارت های فناوری اطلاعات با سواد اطلاعاتی بیش از پیش در هم تنیده شده و حتی از آن حمایت می کند. در راستای ارتباطی که میان سواد اطلاعاتی و سواد رایانه ای و فناوری وجود دارد سواد رایانه ای عبارت است از یادگیری طوطی وار و از بر کردن بدون فکر کاربردهای خاص سخت افزار و نرم افزار در حالی که شناخت عمیق فناوری بر فهم مفاهیم اساسی فناوری تمرکز دارد و استفاده از فناوری، روش حل مسئله و تفکر انتقادی را می طلبد. سواد اطلاعاتی بر محتوا، ارتباط، تحلیل، جست و جوی اطلاعات و ارزیابی تمرکز دارد. در حالی که شناخت عمیق فناوری اطلاعات بر فهم عمیق آن تاکید دارد که به شکلی فزاینده منجر به کاربرد حرفه ای و ماهرانه آن می شود. شناخت عمیق فناوری اطلاعات در مقایسه با یادگیری طوطی وار کاربردهای نرم افزار و سخت افزار در سواد رایانه ای ممکن است به توانایی های فکری بیشتری نیاز داشته باشد اما هنوز هم تمرکز بر خود فناوری است. به عبارت دیگر، سواد اطلاعاتی چارچوبی فکری برای فهم، یافتن، ارزیابی و به کارگیری اطلاعات است. این فعالیت ها ممکن است از طریق شناخت عمیق فناوری اطلاعات و یا به وسیله روش های مناسب و معتبر تحقیق انجام گیرد اما نکته مهم، بصیرت و استدلال در انجام این فعالیت ها است. سواد اطلاعاتی، آغازگر، ادامه دهنده و گسترش دهنده آموزش مداوم از طریق توانایی هایی است که فناوری را به کار می برند اما در نهایت مستقل از آنها است (معرفت و عضدی، 1386).

استفاده از چارچوب سواد اطلاعاتی

     به اعتقاد بوندی (2004)، شش استاندارد هسته ای که زیر بنای سواد اطلاعاتی را تشکیل می دهند عبارتند از:

- درک و به رسمیت شناختن نیاز به اطلاعات از سوی فرد و توانایی تعیین محتوای نیاز اطلاعاتی
- درک نیاز به اطلاعات به صورت بسیار موثر
- توانایی ارزیابی انتقادی اطلاعات یافت شده و نیز ارزیابی روش جستجوی به کار گرفته شده برای دسترسی به اطلاعات
- مدیریت اطلاعات گردآوری شده
- توانایی ارائه مفاهیمی جدید با استفاده و درک اطلاعات یافت شده
- توانایی استفاده از اطلاعات به صورت کامل و با درک تمامی جوانب آن به صورت کامل

این چارچوب شامل استانداردها و نتایج یادگیری است که در بر دارنده خصوصیات، ویژگیها، فرایند ها، دانش، مهارت ها، نگرش ها، باورها و آرمان ها اشخاص است. در حقیقت، Listen

Read phonetically

Dictionary - View detailed dictionary

استانداردها ریشه در مهارت های عمومی و مهارت های اطلاعاتی دارد که این مسئله به وسیله مفهوم مشخص و ساختار یافته ای تحت تاثیر قرار می گیرد. (نگاه کنید به شکل 2)

مهارت های عمومی عبارتند از حل مساله، همکاری و کار گروهی، ارتباطات و تفکر انتقادی . مهارت های اطلاعات شامل جستجوی  اطلاعات ،استفاده از اطلاعات و تسلط بر فناوری اطلاعات می باشد. ارزش ها و اعتقادات شامل استفاده عاقلانه و منطقی  اطلاعات ، مسئولیت اجتماعی و کار گروهی ( مشارکت ) می باشد. قابل ذکر است که هر سه این فاکتور ها (مهارت های عمومی، مهارت های اطلاعاتی و ارزش ها و اعتقادات) در سواد اطلاعاتی خلاصه می شود.

شکل 2. عناصر سواد اطلاعاتی (Bundy, 2004)

این چارچوب، از نفوذ سواد اطلاعاتی در طراحی و آموزش برنامه های آموزشی در برنامه درسی پشتیبانی می کند. این چارچوب این پتانسیل را داراست تا در قالب اهداف برنامه های درسی و آموزشی ازنتایجی کارامد را ارائه نماید. این سرویس همچنین به صورت  حرفه ای تری در آموزش و پرورش با ایجاد فرصتی مناسب در بیان استانداردهای لازم با مدیران سطوح ارشد از دیگر بخش های آموزش و پرورش و به منظور توسعه صریح و روشن برای ارتقاء سطح سواد اطلاعاتی دانش آموزان در تمام رخ می دهد.

بهترین تجربه ارزشیابی این چارچوب عبارت است از:
• ایجاد فرایند برنامه ریزی مستمر / بهبود برنامه
• اقدامات تقویتی مستقیم به سوی اهداف جلسه و اهداف برنامه
• ادغام همراه با درس و ارزیابی برنامه آموزشی و همچنین ارزیابی سازمانی و منطقه ای و حرفه ای

بررسی اثربخشی برنامه های سواد اطلاعاتی منعکس کننده ماهیت عمومی، موازی، یکپارچه و اجزای برنامه است. بررسی اثر بخشی اجرای سیاست در سطح سازمانی باید مکمل و حمایت از طرح در سطح کلان برنامه باشد. بنابراین به منظور پیاده سازی موثر این چارچوب ، لازم است تا مراکز مختلف فعالیت های  خود را بررسی و اهداف آموزشی خود را در جهت  توسعه و ارتقاء کیفیت برنامه درسی تغییر دهند که بی شک در این میان  معلمان و کتابداران، به منظور ترویج درک و پذیرش از آموزش سواد اطلاعاتی نقشی پررنگ تر را ایفا می کنند (Bundy, 2004)

سواد اطلاعاتی و کتابداران آینده

     مسلماً آینده چیزی نیست که ما در حال حاضر و با جهان بینی امروز بدان می نگریم. این مسئله در رشته کتابداری و اطلاع رسانی نیز همانند سایر رشته ها مصداق دارد. عده ای متخصصان اطلاعات را دروازه بان اطلاعات در جامعه متحول آنی می دانند (نقشینه، 1377). همچنین گروهی دیگر، ایشان را متخصصان ترکیبی کتابدار-کامپیوتر[10]، سایبرین و یا ناوبران اقتصاد دانش نامیده اند. لقب کتابدار فردا هرچه باشد مهم این است که وی بپذیرد که وظایف و نقشش به تدریج متحول شده است و کاربران اطلاعاتی انتظاری بیش از پیش از وی دارند.

     علیدوستی و شیخ شعاعی (1385)، به نقل از چودهاری و گارود می گویند: در جهان امروز و شاید در آینده ای قابل پیش بینی، دو نوع خدمت دیجیتالی و ترکیبی می توانند در کتابخانه ها وجود داشته باشد. خدمات ترکیبی آن دسته از خدماتی را در بر می گیرند که در کتابخانه های دیجیتالی و سنتی ارائه می شود. در این حالت حرفه های اطلاعاتی با منابع و خدمات اطلاعاتی دیجیتالی به علاوه خدمات کتابخانه های سنتی سروکار دارند. یکپارچگی خدمات از ویژگی های لازم برای چنین محیطی به شمار می رود تا خدمات اطلاعاتی به گونه ای مناسب به کاربران ارائه شود. برای چنین محیطی نیاز به کتابدارانی با نیروی کاری است که قادر به ارتباط با هردو نوع سیستم و حمایت کاربران در هر دو محیط، بر پایه شبکه و نیز کتابخانه چاپی باشد.

     در آینده به دلیل کمبود وقت و نبود مهارت کافی در کاربران، برای بازیابی اطلاعات، این کار به کتابداران سپرده می شود. همچنین به علت این که در آینده، کانون توجه از مجموعه های دیجیتالی به کتابداران دیجیتالی تغییر خواهد یافت، اطلاعات در یکجا قرار ندارند. در این حالت، مراکز اطلاعاتی سعی می کنند کتابدارانی را تربیت کنند که بتوانند دسترسی هرچه بیشتر کابران را به اطلاعات پراکنده فراهم سازند به این ترتیب سرمایه گذاری ها بیشتر بر کتابداران و نه فناوری متمرکز می شوند.

     در جامعه اطلاعاتی، صنعت از حرکت باز نخواهد ایستاد، همانگونه که کشاورزی، مذهب، عرف ها، نهادها و شیوه های تفکر به راه خود ادامه داده اند، اما بهره گیری از مزیت های رقابتی مختلف یک مدل کسب و کار جدید باعث پرش و جهش قابل توجهی در رقابت های اقتصادی خواهد شد که چنین رویکردی مترادف با کارآفرینی، خویشتن داری و ابرشغل است. کتابداران با به کارگیری مهارت اکتشاف به یافتن خلأها و نقاط قوت و ضعف کتابخانه ها می پردازند. ایشان با استفاده از مهارت خلاقیت ایده های نو را در جهت تقویت نقاط قوت و رفع نقاط ضعف ارائه می دهند و با کمک مهارت پیاده سازی، ایده های نو را در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی به کار می بندند. ایشان با توجه به مهارت تأثیرگذاری باب تعامل با کاربران جامعه اطلاعاتی را گشوده نگاه می دارند و در مهارت فعالیت بدنی از جدیدترین فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات استفاده بهینه می کنند. نمونه عینی بهره جویی کتابداران از مهارت های بالا را می توان در به کارگیری فناوری های اطلاعات و ارتباطات جدید نظیر وبلاگ ها، ویکی ها و شبکه های اجتماعی در کتابخانه ها دانست. کتابداران با توجه به ضعف کتابخانه ها در برقراری ارتباط متقابل با کاربر (مهارت اکتشاف) به دنبال خلق راه کارهای نوینی (مهارت خلاقیت) بودند تا بتوانند از فناوری های جدید اطلاعات و ارتباطات که روزگاری از آنها به عنوان تهدید یاد می شد نهایت استفاده را می نمایند. لذا ایشان با به کارگیری ابزاری چون وبلاگ و استفاده از آن در کتابخانه های آموزشگاهی، دانشگاهی، تخصصی و عمومی ( مهارت پیاده سازی) توانسته اند رابطه نزدیکی با کاربران نهایی خود برقرار نمایند و خلأ موجود را تا حد ممکن برطرف نمایند. همچنین آنها از طریق برقراری این نوع ارتباط الکترونیکی، خدمات بسیاری را نظیر اطلاع رسانی اخبار کتابخانه و تازه های نشر، اطلاع رسانی گزینشی، برقراری ارتباط با کاربران بدون محدودیت زمانی و جغرافیایی و نیز پاسخگویی به سوالات مرجع را ارائه می دهند ه به عقیده نگارندگان توانسته اند اثرات مثبت بسیاری را بر جامعه اطلاعاتی بگذارند. گواه این ادعا نیز رشد قابل توجه وبلاگ نویسان کتابداری و توجه به سازمان ها، دولت ها و مراکز مختلف به این پدیده جالب در عرصه فناوری اطلاعات و ارتباطات است.

     قابل ذکر است که با وجود فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، با قدم گذاشتن در کتابخانه ها می توان دریافت که هنوز هم منابع کاغذی جای خود را دارند و حتی در کتابخانه های دانشگاهی، آموزشگاهی و تخصصی از منابع برجسته محسوب می شوند. خدمات فراهم آوری، فهرستنویسی و مرجع همچنان ارائه می شوند. بنابراین خدمات سنتی نباید در هجوم فناوری های نوین مورد غفلت واقع شوند (والش، 1997). شاید از این روست که برخی از نظریه پردازان بزرگ همچون هربرت شیلر به جبر الکترونیک با دید منفی می نگرد. وی شاهراه های ارتباطی را واقعیتی مسلم می داند اما بر این اعتقاد است که آن ها جای کتابخانه ها را گرفته اند، کتابخانه هایی که روزگاری، رستنگاه اندیشمندان بسیار و بستر رونق اندیشه ها بوده اند (عقیلی، 1386).

  نتیجه گیری

     دنیای ارتباطات و تولید اطلاعات به سرعت در حال تغییراست و ما امروزه شاهد همگرایی آنان بیش از گذشته با یکدیگر هستیم به گونه‌ای که داده‌ها و اطلاعات بسرعت و در زمانی غیرقابل تصور به دورترین نقاط جهان منتقل و در دسترس استفاده کنندگان قرار می‌گیرد.در قرن حاضر وقتی سخن از آینده به میان می آید نباید به آینده ای دور و آرمانی اندیشید. منظور از آینده، آینده ای واقعی و قابل لمس است. عصری که در آن زندگی می کنیم و زندگی خواهیم کرد عصر اطلاعاتی، شبکه ای، بر خط، و شفاف نامیده می شود. همگرایی اطلاعات و ارتباطات کتابداری را در مسیری قرار می دهد که همپای علوم نه تنها از این پیشرفتها مصون نماند بلکه خود نیز به عنوان یکی از تجلی گاه های عمده فناوری های جدید ارتباطی و اطلاعاتی به حساب آید. بنابراین کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی باید برنامه ای استراتژیک برای رویارویی با مسایل و چالشهای حاصل از فناوری اطلاعات در مراکز اطلاعاتی خود در نظر بگیرند. بنابراین برای گذار مراکز اطلاع رسانی  از حالت سنتی به فرم مدرن (استفاده از فناوریهای نوین اطلاعاتی ) باید گام های اساسی و تعریف شده ای با برنامه ای مشخص ، مدون  و تکاملی به صورت مرحله ای برداریم و تغییرات سریع فناوری و چالشهای فنی، اقتصادی، قانونی و اجتمائی را در این حوزه (فناوری های نوین اطلاعاتی) مد نظر قرار دهیم و بیشتر به آن توجه كنیم.
در همین راستا، پیشنهاداتی به شرح ذیل رائه می گردد:

* توسعه سواد اطلاعاتی

* توسعه و گسترش منابع انساني متخصص.

* توجه به بخش خصوصي .                      

* توسعه زيرساختهاي مالي .

* توجه به استانداردهاي بين‌المللي 
* حضور فعال در مجامع علمی ملی ، منطقه ای و بین المللی
* انجام کارورزی و بازدید از مراکز اطلاع رسانی موفق (کسب تجربه)
* تغییر روش در نظام آموزشی و ارائه آموزش فراگیر و همگانی

فهرست منابع و مآخذ :

• احمدیان راد، حمیده (1386) . معنی تازه سواد در قرن 21. قابل دسترسي در:

http://www.ayandeh.com/pagel.phpp news_id=3901

• اینترنت و جامعه اطلاعاتی (1385). قابل دسترس در :

http://st.gov.ir/uploads/EJE.doc

• حری، عباس. (1385) . دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

·    عقیلی، سیدوحید (1386). ارتباطات و سایبرنتیك. جزوه كلاسی دوره دكترای تخصصی كتابداری و اطلاع رسانی. مبحث نظام ارتباطی. نوشته شیما مرادی. دانشگاه آزاد اسلامی. واحد علوم و تحقیقات تهران.

·    علیدوستی، سیروس و شیخ شعاعی، فاطمه (1385). كتابخانه ها و فناوری اطلاعات. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

·    فتاحی، رحمت اله (1383). سواد اطلاعاتی و بهسازی رفتار اطلاع یابی پژوهشگران ضرورت ادغام سواد اطلاعاتی در فرآیند پژوهش و تولید دانش. در: آموزش استفاده کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه ها، مراکز اطلاع رسانی و موزه ها مشهد1و2 خرداد 1383. به کوشش رحمت اله فتاحی و ...دیگران. مشهد. سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

·    معرفت، رحمان و عضدی، مرضیه(مترجم). استانداردهای سواد اطلاعاتی برای دانشجویان سواد  اطلاعاتی. فصلنامه كتاب. شماره 69. ص229-242.

·         نقشینه، نادر (1377). نیمه تاریك: وجه تیره حركت به سوی جامعه اطلاعاتی. اطلاع رسانی 14(1و2). ص86-91.

• Bundy, Alan. (2004). Australian & New Zealand information literacy framework: principles, standards & practice. Australia: ANZIIL

·         Walsh, Virginia (1997). The future of the llibrary profession. IFLA Journal 23(13): p. 13-16.

چاپ شده در: مجموعه مقالات اولین همایش کتابداری و اطلاع رسانی با محوریت: نقش سواد اطلاعاتی در تولید علم و ثروت/ گردآورنده و ویراستار دکتر سعید غفاری، فروردین 1390، دانشگاه پیام نور قم

ارسال نظر

نام *
ایمیل
کد امنیتی   

ارسال